درس 12 | سرویس دوره‌ای کامپیوتر و لپ‌تاپ

آیا تا به حال صدای فن لپ‌تاپ یا کامپیوترتان آن‌قدر زیاد شده که احساس کنید یک موتور جت در حال پرواز است؟ یا متوجه افت شدید سرعت سیستم در هنگام اجرای نرم‌افزارهای سنگین شده‌اید؟ اگر پاسخ شما مثبت است، سیستم شما در حال التماس برای یک «سرویس دوره‌ای» است!

به عنوان یک دانشجوی IT و تکنسین آینده هلپ‌دسک، یکی از پایه‌ای‌ترین و در عین حال حیاتی‌ترین مهارت‌هایی که باید به آن مسلط باشید، نگهداری و سرویس سخت‌افزاری (Maintenance) است. گرد و غبار، قاتل خاموش قطعات الکترونیکی است و حرارت بالا می‌تواند عمر مفید گران‌ترین سرورها و سیستم‌ها را به شدت کاهش دهد.

اهداف آموزشی هریتک در این درس:

تیم هریتک (ارائه‌دهنده تخصصی خدمات IT و شبکه کامپیوتری) این درس را طراحی کرده تا شما را از یک دانشجوی تئوری، به یک تکنسین دست‌به‌آچار و حرفه‌ای تبدیل کند. ما در این مقاله، تمام فوت‌وفن‌های گردگیری اصولی، تعویض خمیر سیلیکون و روان‌کاری فن‌ها را به شما آموزش می‌دهیم تا با خیالی آسوده، جان تازه‌ای به سیستم‌های کلاینت‌ها ببخشید.

فهرست مطالب

چرا سرویس دوره‌ای کامپیوتر و لپ‌تاپ حیاتی است؟
ابزارهای مورد نیاز یک تکنسین هلپ‌دسک
گام اول: گردگیری اصولی و مبارزه با الکتریسیته ساکن
گام دوم: تعویض خمیر سیلیکون (قلب تپنده انتقال حرارت)
گام سوم: روان‌کاری فن‌ها و حذف نویزهای مزاحم
مانیتورینگ دما پس از سرویس
جمع‌بندی و مسیر پیش‌رو

قطعات پردازشی مانند CPU و GPU هنگام کار گرمای زیادی تولید می‌کنند. سیستم‌های خنک‌کننده وظیفه دفع این گرما را دارند. اما وقتی گرد و غبار روی هیت‌سینک (Heat Sink) و فن‌ها می‌نشیند، مانند یک پتو عمل کرده و مانع خروج گرما می‌شود.

در این حالت پدیده‌ای به نام Thermal Throttling (افت عملکرد بر اثر حرارت) رخ می‌دهد. پردازنده برای جلوگیری از سوختن، فرکانس کاری خود را تا بیش از $30%30\%$ کاهش می‌دهد. در محیط‌های سازمانی که خدمات شبکه و پایداری کلاینت‌ها اهمیت دارد، یک سیستم کند می‌تواند راندمان یک کارمند را به شدت پایین بیاورد.

قبل از باز کردن کیس یا لپ‌تاپ، باید جعبه ابزار خود را آماده کنید. یک تکنسین حرفه‌ای هرگز با ابزار نامناسب کار نمی‌کند:

پیچ‌گوشتی‌های مغناطیسی (مخصوصاً چهارسو در سایزهای مختلف): برای باز کردن قاب‌ها.
دمنده هوا (Blower) یا اسپری هوای فشرده: برای خروج گرد و خاک.
قلم‌موی نرم (Anti-Static): برای پاک کردن گرد و غبار چسبیده به برد.
الکل ایزوپروپیل با خلوص بالای : برای پاک کردن خمیر سیلیکون قدیمی. (هرگز از الکل‌های طبی استفاده نکنید زیرا دارای آب هستند).
دستمال میکروفیبر یا پدهای بدون پرز: برای تمیز کردن سطح پردازنده.
خمیر سیلیکون (Thermal Paste) مرغوب: با ضریب انتقال حرارت (Thermal Conductivity) مناسب که با واحد سنجیده می‌شود.
روغن چرخ‌خیاطی یا روغن سینتتیک مخصوص: برای روان‌کاری فن (از اسپری WD-40 معمولی به هیچ وجه استفاده نکنید!).

اولین قانون در سخت‌افزار این است: برق سیستم را کاملاً قطع کنید. در لپ‌تاپ‌ها، حتماً سوکت باتری را از روی مادربورد جدا کنید.

اشتباه رایج: استفاده از جاروبرقی!

بسیاری از افراد برای تمیز کردن داخل کیس از جاروبرقی استفاده می‌کنند. این یک اشتباه مرگبار است! مکش هوای جاروبرقی می‌تواند الکتریسیته ساکن (ESD) تولید کند که برای نابودی مدارهای حساس مادربورد کافی است.

روش صحیح گردگیری:

استفاده از بلوئر (دمنده): کیس یا لپ‌تاپ را به فضای باز ببرید. با فاصله مناسب، هوای فشرده را به داخل سیستم بدمید.
قفل کردن پره‌های فن: هنگام استفاده از بلوئر، حتماً پره‌های فن را با دست یا یک خودکار نگه دارید تا نچرخند. چرخش فن با سرعت بسیار بالا توسط بلوئر، باعث ایجاد جریان القایی معکوس شده و به مادربورد آسیب می‌رساند.
تمیزکاری دقیق: با استفاده از یک قلم‌موی نرم، گرد و غبارهای چسبیده به لا‌به‌لای پره‌های هیت‌سینک و روی چیپست‌ها را به آرامی پاک کنید.
اسپری خشک : بعد از موارد بالا با استفاده از اسپری قطعات الکترونیکی مثل ناهید مادربرد وقطعات را تمیز کنید . حتما بعد از این کار تا خشک شدن کامل اسپری صبر کنید و سپس درب کیس یا کامپیوتر را ببندید و یا آن را روشن کنید.

سطح فلزی روی پردازنده (IHS) و کف هیت‌سینک، در زیر میکروسکوپ دارای پستی و بلندی‌های فراوانی هستند. اگر این دو را مستقیم روی هم بگذاریم، هوا در این حفره‌ها محبوس می‌شود (هوا عایق گرماست). خمیر سیلیکون این فضاهای میکروسکوپی را پر کرده و گرما را به خنک‌کننده منتقل می‌کند. خمیرها معمولاً بعد از ۱ الی ۲ سال خشک شده و خاصیت خود را از دست می‌دهند.

نحوه پاک کردن خمیر قدیمی:

هیت‌سینک را با احتیاط باز کنید (پیچ‌ها را به صورت ضربدری باز کنید تا فشار نامتقارن به CPU نیاید).
چند قطره الکل ایزوپروپیل روی دستمال بدون پرز بریزید.
خمیر خشک شده روی پردازنده و هیت‌سینک را کاملاً پاک کنید تا سطح فلز مانند آینه براق شود.

نحوه اعمال خمیر سیلیکون جدید:

نیازی نیست کل سطح پردازنده را غرق در خمیر کنید! استفاده بیش از حد نتیجه عکس دارد.

روش نخود (Pea-Size): یک قطره خمیر به اندازه یک دانه برنج یا نخود کوچک دقیقا در مرکز پردازنده قرار دهید.
وقتی هیت‌سینک را روی آن قرار داده و پیچ‌ها را ببندید، فشار باعث می‌شود خمیر به صورت یکنواخت در تمام سطح پخش شود.

گاهی اوقات گردگیری مشکل صدای فن را حل نمی‌کند، زیرا بلبرینگ (Bearing) فن خشک شده است. در این حالت سیستم نیاز به روان‌کاری دارد.

باز کردن فن: فن را از روی هیت‌سینک جدا کنید.
دسترسی به شفت (محور): در پشت فن، یک برچسب دایره‌ای وجود دارد. آن را به آرامی جدا کنید. زیر آن معمولاً یک درپوش پلاستیکی کوچک است که باید با سوزن برداشته شود.
روغن‌کاری: فقط و فقط یک قطره روغن چرخ (یا روغن سبک چرخ‌دنده) به داخل محور بریزید.
چرخش دستی: پره فن را چند بار با دست بچرخانید تا روغن به خوبی در بلبرینگ نفوذ کند. سپس درپوش و برچسب را سر جای خود قرار دهید.

نکته حرفه‌ای: برخی از فن‌های جدید لپ‌تاپ از نوع پرس‌شده (Sealed) هستند و امکان روغن‌کاری ندارند. در صورت خرابی این مدل‌ها، فن باید به طور کامل تعویض شود.

پس از اسمبل کردن مجدد سیستم، کار یک تکنسین پشتیبانی سخت‌افزار تمام نشده است. شما باید نتیجه کار خود را تست کنید. سیستم را روشن کرده و وارد ویندوز شوید.

نرم‌افزارهایی مانند HWMonitor یا Core Temp را نصب کنید. دمای پردازنده در حالت بیکار (Idle) باید بین 35 $C$ تا 45C باشد. تحت فشار و پردازش‌های سنگین (مانند اجرای تست استرس با نرم‌افزار ayda64)، دما در کامپیوترهای رومیزی نباید از 80C و در لپ‌تاپ‌ها از 85C الی 90C تجاوز کند.

در مقیاس‌های بزرگتر و سازمانی، مدیران شبکه از سیستم‌های مانیتورینگ شبکه پیشرفته برای کنترل لحظه‌ای دمای تمام سرورها و کلاینت‌ها استفاده می‌کنند تا از بروز خرابی پیشگیری کنند (موردی که در فصل‌های آینده و در مباحث پشتیبانی سرور به آن خواهیم پرداخت).

انجام صحیح سرویس دوره‌ای (Maintenance) تفاوت بین یک کاربر عادی و یک متخصص IT را نشان می‌دهد. با اجرای دقیق مراحل گردگیری، تعویض اصولی خمیر سیلیکون و روان‌کاری فن‌ها، نه تنها عمر قطعات سخت‌افزاری را به شدت افزایش می‌دهید، بلکه از نابودی اطلاعات به دلیل سوختن ناگهانی قطعات جلوگیری می‌کنید.

در هریتک، ما معتقدیم که پایه‌های محکم در سخت‌افزار، پیش‌نیاز ورود به دنیای پیشرفته شبکه‌های سازمانی، مجازی سازی سرور و مدیریت دیتاسنترهاست. کارفرمایانی که به دنبال دریافت خدمات باکیفیت هستند، همیشه قدردان تکنسینی خواهند بود که به جزئیات فیزیکی سیستم‌ها اهمیت می‌دهد.